Alt boyutlu ölçekte toplam puan alabilir miyim?

Kısa cevap

Uyarlama makalesine bak. Ölçeği geliştiren ya da Türkçeye uyarlayan araştırmacı bir toplam puan öneriyorsa ve bunun güvenirlik/geçerlik kanıtını raporlamışsa toplam puan kullanabilirsin. Makalede yalnızca alt boyut puanlarından söz ediliyorsa, kendi kafandan toplama — bu, geçerliği hiç sınanmamış yeni bir ölçüm icat etmek anlamına geliyor.

Neden bu kadar önemli?

Bir ölçeğin birden çok alt boyutu olması, o boyutların “toplanabilir” olduğu anlamına gelmiyor. İki farklı durum var:

• Hiyerarşik yapı: alt boyutlar tek bir genel kavramın parçaları ve aralarında güçlü, aynı yönlü ilişki var. Bu durumda toplam puan genelde anlamlı ve geçerlik çalışmasında da test edilmiş oluyor.
• Bağımsız boyutlar: alt boyutlar birbirinden görece bağımsız, farklı şeyler anlatıyor. Bu durumda toplama, farklı bilgileri tek bir sayıda eritip anlamsızlaştırıyor.

Hangisi olduğunu ölçek adına ya da madde sayısına bakarak anlayamazsın — bu, geliştirme çalışmasının faktör yapısı analizinde test edilmiş bir şey.

Alt boyutlar birbiriyle çelişirse

Bazı ölçeklerde bir alt boyut olumlu bir özelliği, diğeri onun zıttını ölçer. Örneğin öz-şefkat ölçeklerinde “kendine şefkat gösterme” ve “kendini yargılama” ayrı alt boyutlar; biri yüksek olan genelde diğerinde düşük çıkar.

Bu iki boyutu doğrudan toplarsan, yüksek şefkat ile düşük yargılama birbirini götürür ve orta bir sayı elde edersin — ama o sayı ne yüksek şefkati ne düşük yargılamayı anlatıyor, ikisini de gizliyor. Bu tür ölçeklerde geliştiriciler genelde ya negatif boyutu ters çevirip topluyor ya da toplamı hiç önermiyor. Hangisi olduğunu yine makaleden öğren.

Makalede neye bakmalısın?

1. Doğrulayıcı faktör analizi sonucu. Tek faktörlü (hiyerarşik) bir model mi test edilmiş, yoksa yalnızca çok faktörlü model mi?
2. Alt boyutlar arası korelasyon. Yüksek ve aynı yönlü ilişki toplamayı destekler; düşük ya da ters yönlü ilişki desteklemez.
3. Toplam puanın güvenirliği. Makale toplam puan için ayrı bir Cronbach alfa raporluyorsa, o toplamın kullanıma hazır olduğunun işareti.

Jüri ne sorar?

“Toplam puanı hangi kaynağa dayanarak hesapladın?”

Uyarlama makalesini gösterebilmen gerekiyor. “Öyle mantıklı geldi” savunulabilir bir cevap değil.

“Alt boyutları neden ayrı raporlamadın?”

Toplam puan kullandıysan, alt boyut bilgisinin neden gerekmediğini açıklaman gerekiyor.

İlgili sayfalar

• Öz-Şefkat Ölçeği — bu tartışmanın en somut örneği.
• Cronbach alfam düşük çıktı — yanlış toplanmış bir ölçek burada da kendini gösterebilir.