Öz-Şefkat Ölçeği (ÖŞÖ)

Bu ölçek neyi ölçüyor?

Öz-şefkat, bir şeyi beceremediğinde ya da zor bir şey yaşadığında kendine nasıl davrandığınla ilgili. Kendini paylamak yerine, aynı durumdaki bir arkadaşına davranacağın gibi davranabilmek. Ölçek bunu kişinin kendi bildirimiyle ölçüyor.

Son iki yılda 77 tezde kullanılmış (69 yüksek lisans, 8 doktora). En sık yanında ölçülen konular kaygı (17 tez) ve stres ve başa çıkma (17 tez).

Öz-şefkat, özgüven değildir

Bu ölçekle çalışan tezlerin en sık zorlandığı yer kavramın kendisi. Üç şeyle karıştırılıyor ve üçü de farklı.

Özgüven / benlik saygısı ile karıştırmak. Benlik saygısı büyük ölçüde kıyaslamaya dayanıyor: kendini başkalarına göre değerli bulmak. Bu yüzden en çok ihtiyaç duyduğun anda — başarısız olduğunda — düşme eğiliminde. Öz-şefkat ise kıyaslama gerektirmiyor; başarısız olduğun anda da işleyebiliyor. Tezinde bu ikisini eş anlamlı kullanırsan, iki farklı kuramın bulgularını birbirine karıştırmış olursun.

Kendine acıma ile karıştırmak. Türkçede “şefkat” kelimesi bunu davet ediyor. Kendine acıma, kişinin kendi derdini büyütüp içine kapanması; öz-şefkat ise tam tersine yaşadığının herkesin başına gelebilecek bir şey olduğunu görebilmeyi içeriyor. Yani biri yalnızlaştırıyor, diğeri normalleştiriyor.

Kendini haklı çıkarma ile karıştırmak. Jüriden gelen klasik itiraz şudur: “kendine şefkat gösteren insan sorumluluktan kaçmaz mı?” Beklenen cevap: öz-şefkat hatayı görmezden gelmek değil, hatayı gördükten sonra kendini yerin dibine sokmadan devam edebilmek. Bu itirazın geleceğini bilerek giriş bölümünü yazmak işini kolaylaştırır.

Bu ölçekle ne yapılıyor?

En sık yapılan analiz korelasyon: 77 tezin 51’i. Bu, ölçek rehberlerimiz içindeki en yüksek oranlardan biri — yani bu ölçek çoğunlukla “öz-şefkat şununla ilişkili mi” sorusuyla giriyor teze.

Arkasından grup karşılaştırmaları ve regresyon geliyor, ve aracı analizi 31 tezde görülüyor. Asıl konuşulması gereken yer burası, çünkü öz-şefkat teze neredeyse her zaman aynı rolle giriyor: koruyucu faktör.

“Koruyucu faktör” dediğin şey hangisi?

Tez önerini muhtemelen şuna benzer bir cümleyle yazdın: “öz-şefkatin, çocukluk çağı travması ile depresyon arasındaki ilişkide koruyucu rolü incelenecektir”. Bu cümle kulağa net geliyor ama iki farklı analize birden işaret ediyor ve hangisini seçtiğin tezinin sonucunu değiştiriyor.

Aracı değişken (mediatör) — “nasıl” sorusu

Zincir kuruyorsun: travma öz-şefkati düşürüyor, düşük öz-şefkat de depresyonu artırıyor. Yani travmanın depresyona etkisi öz-şefkatin üzerinden geçiyor. Bu, mekanizma iddiasıdır — “bu ilişki nasıl işliyor?” sorusunu cevaplar.

Düzenleyici değişken (moderatör) — “kimde” sorusu

Burada zincir yok. Travma ile depresyon arasındaki ilişkinin gücünün, öz-şefkat düzeyine göre değiştiğini söylüyorsun: öz-şefkati yüksek olanlarda bu ilişki zayıf, düşük olanlarda güçlü. “Bu ilişki kimde daha güçlü?” sorusunun cevabı.

Şimdi asıl mesele: “koruyucu”, “tampon”, “kalkan” gibi kelimeler neredeyse her zaman düzenleyici anlatır — bir şeyin etkisini hafifletmekten bahsediyorsun. Ama tezlerin çoğu aracı analizi yapıyor, çünkü daha çok duyulan ve şablonu daha kolay bulunan analiz o.

Sonuç: doğru veriyle yanlış cümle kuruluyor. Aracı analizi yapıp “öz-şefkat koruyucu bir tampon işlevi görmüştür” diye yazmak, yaptığın analizin söylemediği bir şeyi söylemek oluyor. Jüri bunu “bu bir aracılık mı düzenleyicilik mi” sorusuyla açar.

Ne yapmalı: hipotezini kurarken hangi soruyu sorduğuna karar ver — “nasıl” mı, “kimde” mi. İkisini birden test etmek de mümkün ama bu kararı veri toplamadan önce vermen gerekiyor, çünkü gereken kişi sayısını da o belirliyor.

Toplam puan mı, alt boyut mu?

Bu ölçekle çalışan tezlerde iki farklı yol izleniyor: kimi tek bir toplam öz-şefkat puanı kullanıyor, kimi ölçeğin alt boyutlarını ayrı ayrı analize sokuyor.

Hangisini kullanacağını uyarlama makalesindeki puanlama yönergesinden öğrenmen ve tezinde neden o yolu seçtiğini yazman gerekiyor. Burada iki pratik uyarı var:

• Tutarlı kal. Bulgular bölümüne toplam puanla başlayıp, anlamlı çıkmayınca alt boyutlara geçmek — sonra tartışmayı ikisi arasında gidip gelerek yazmak — jürinin ilk yakaladığı şeylerden. Seçimini baştan yap.
• Alt boyut kullanıyorsan güvenirliği boyut boyut raporla, tek bir toplam değerle geçiştirme.

Bu ölçekte ters puanlanan maddeler bulunuyorsa çevirme adımını atlamamak özellikle önemli — çünkü hem toplam puanı hem alt boyut puanlarını birden bozuyor. Ters madde nedir, nasıl çevrilir.

Kaç kişiye uygulamalıyım?

Örneklemini özetinde yazan 48 tezin ortancası 389 kişi — yazdığımız ölçek rehberleri içindeki en yüksek ortancalardan biri. Sebebi ölçeğin kendisi değil, kimlere uygulandığı: bu ölçek çoğunlukla genel örneklemlerle ve üniversite öğrencileriyle çalışılıyor, onlara ulaşmak da görece kolay.

Yukarıdaki karar burayı doğrudan etkiliyor: düzenleyici etki test etmek, aracı etkiden daha çok kişi gerektiriyor. Düzenleyicilikte aradığın şey iki değişkenin birlikte yarattığı ek etki ve bu etki genelde küçük çıkıyor; küçük etkiyi yakalayabilmek için daha büyük bir örneklem gerekiyor. Planın düzenleyicilikse ortancanın üstünü hedeflemek mantıklı.

Kaç kişi gerektiğini, tasarıma göre baştan anlattık.

İzin ve etik kurul

Ölçeği Türkçeye uyarlayan akademisyene mail atıp kullanım izni istemen gerekiyor. Aynı mailde puanlama yönergesini de iste — yukarıdaki toplam puan kararını ve ters madde bilgisini oradan alacaksın.

Etik kurul onayı veri toplamadan önce alınıyor. Öz-şefkat ölçeği tek başına genelde risk taşımıyor; ama bu ölçek çoğunlukla travma, kaygı ya da stres ölçeğinin yanında uygulanıyor. Paketinde böyle bir ölçek varsa etik kurulun beklentisi ona göre artıyor ve katılımcının rahatsız olması ihtimaline karşı ne yapacağını yazman gerekiyor.

• Hazır izin maili şablonu
• Etik kurul rehberi

Sık yapılan hata

Bulgudan müdahale önerisi türetmek. Öz-şefkat “geliştirilebilir” bir şey olarak anlatıldığı için, öneriler bölümü neredeyse otomatik şu cümleye gidiyor: “üniversitelerde öz-şefkat geliştirme programları uygulanmalıdır”.

Ama sen büyük ihtimalle herkesi tek seferde, aynı gün ölçtün. Verin bir ilişki gösteriyor: öz-şefkati yüksek olanlar aynı ölçümde daha az sıkıntı bildirmiş. Bu, öz-şefkati artırmaya çalışmanın sıkıntıyı azaltacağını göstermiyor — bunu göstermek için bir gruba müdahale uygulayıp diğeriyle karşılaştırman gerekirdi.

Kurulabilecek hâli: “bulgular, öz-şefkatin bu ilişkide incelenmeye değer bir değişken olduğunu göstermektedir; bu konuda deneysel çalışmalara ihtiyaç vardır”. Daha mütevazı görünüyor ama savunulabilir olan bu. Jüri, verinin taşıyamayacağı bir öneriyi neredeyse her zaman yakalıyor.

Jüri ne sorar?

“Öz-şefkat ile benlik saygısı arasındaki fark nedir?”

Bu ölçekte en sık gelen kavramsal soru. Kısa cevap: benlik saygısı kıyaslamaya dayanıyor ve başarısızlık anında düşüyor; öz-şefkat kıyaslama gerektirmiyor. Bu ayrımı giriş bölümünde yazmışsan soru zaten kolay geçiyor.

“Bu bir aracılık mı, düzenleyicilik mi?”

Hangisini test ettiğini ve neden onu seçtiğini söyleyebilmen gerekiyor. “Koruyucu rol” ifadesini kullandıysan, bunun düzenleyicilik anlattığını bilmen ve yaptığın analizin buna uyduğunu gösterebilmen gerekiyor.

“Toplam puanı mı kullandın, alt boyutları mı?”

İkisi de olabilir; beklenen, seçimini gerekçelendirmen ve tez boyunca tutarlı davranman. Ortasında yol değiştirdiysen bu soru zorlaşır.