Faktör analizim farklı çıktı

Önce: bu analizi yapman gerekiyor muydu?

Eğer ölçek uyarlaması yapmıyorsan — yani daha önce Türkçeye kazandırılmış, geçerliği ve güvenirliği gösterilmiş bir ölçeği kullanıyorsan — çoğu tezde faktör yapısını yeniden test etmen beklenmez. Bu ölçekler için güvenirlik (Cronbach alfa) raporlamak yeterli sayılıyor.

Bazı bölümler ve bazı danışmanlar yine de doğrulayıcı faktör analizi (DFA) istiyor. Bu bir tercih; zorunlu değilse ve sonuçlar kötü çıkıyorsa, analizi hiç yapmamış olmak da bir seçenek — danışmanına sor.

DFA’da uyum kötü çıktıysa: ilk iki kontrol

1. Ters maddeleri çevirdin mi? Çevrilmemiş ters maddeler faktör yapısını bozan en yaygın sebep. Ters madde çevirmeyi kontrol et.
2. Örneklemin yeterli mi? Faktör analizi görece büyük örneklem ister (yaygın kurallar madde başına 5–10 kişi ya da toplamda 200+ der). Küçük örneklemde uyum indeksleri güvenilmez.

Bu ikisi temizse ve uyum hâlâ kötüyse, ölçek senin örnekleminde gerçekten farklı çalışıyor olabilir.

Yapı gerçekten farklıysa ne yazmalı?

Bir ölçeğin bir örneklemde beklenen yapıyı vermemesi bir bulgu. Şöyle çerçevelenir:

• “Bu örneklemde ölçeğin X faktörlü yapısı beklenen uyum değerlerini karşılamadı.”
• Olası nedenleri tartış: örneklemin özellikleri (yaş, kültür, klinik/klinik olmayan), madde çevirisinin bu grupta farklı anlaşılması.
• Bunu sınırlılıklar bölümüne de taşı.

“Ölçek geçersiz” ya da “ölçek bozuk” gibi kesin ifadeler kullanma — tek bir örneklemdeki tek bir analiz bunu söyleyecek güçte değil.

⚠ Modeli kurtarmak için madde atma

Uyum indeksleri kötü çıkınca, düşük yük veren maddeleri tek tek atıp modeli “düzeltmek” cazip geliyor. Ama:

• Ölçekten madde atmak, o ölçeği artık o ölçek olmaktan çıkarıyor — puanların başka çalışmalarla karşılaştırılabilirliği kayboluyor.
• Veriye uydurmak için yapılan bu düzeltmeler kendi örnekleminde “çalışır” ama başka örnekleme genellenmez.

Uyarlama yapmıyorsan, ölçeği olduğu gibi kullan ve zayıf uyumu sınırlılık olarak yaz. Aynı mantık Cronbach alfa için de geçerli.

Jüri ne sorar?

“Neden faktör analizi yaptın / yapmadın?”

Uyarlama yapıp yapmadığına göre gerekçelendirebilmen gerekiyor.

“Uyum kötü çıktıysa bunu nasıl ele aldın?”

Ters madde ve örneklem kontrollerini yaptığını, sonucu bir sınırlılık olarak yazdığını gösterebilmen gerekiyor.

İlgili sayfalar

• Cronbach alfam düşük çıktı — aynı “madde atma” tuzağı orada da var.
• Ters madde nedir — kötü faktör uyumunun en yaygın teknik sebebi.