Ters madde nedir?

Kısa cevap

Ölçeklerin çoğunda, diğerlerinin tersi yönde yazılmış birkaç madde bulunuyor. Bu maddelerin puanı, analiz öncesinde çevrilmek zorunda. Çevirmezsen analizin yanlış çıkıyor — ve program sana bunu söylemiyor.

Sayfanın geri kalanı bunun neden böyle olduğunu, nasıl çevireceğini, çevirdiğini nasıl kontrol edeceğini ve en sık yapılan çevirme hatalarını anlatıyor.

Ters madde nedir, neden var?

Bir ölçek düşün: yaşam doyumunu ölçüyor ve bütün maddeleri aynı yöne bakıyor. “Hayatımdan memnunum”, “yaşamım istediğim gibi”, “kendimi iyi hissediyorum”. Katılımcı ilk üç maddeden sonra kalıbı anlıyor ve geri kalanını okumadan aynı sütunu işaretlemeye başlıyor.

Ölçek geliştirenler bunu engellemek için araya yönü ters maddeler koyuyor: “hayatımda değiştirmek istediğim çok şey var” gibi. Otomatiğe bağlamış bir katılımcı burada tökezliyor ve dikkati geri geliyor. Yani ters madde, veri kalitesini korumak için bilerek konulmuş bir şey.

Ama bunun bir bedeli var, ve bedeli sen ödüyorsun: o maddede yüksek puan, diğerlerinin tersini anlatıyor. Ölçeğin genelinde 5 vermek “çok memnunum” demekken, ters maddede 5 vermek “hiç memnun değilim” demek oluyor.

Çevirmezsen ne oluyor?

İki ayrı şey birden bozuluyor.

Toplam puan yanlış çıkıyor. Memnun bir katılımcı düz maddelere 5, ters maddeye 1 verir. Sen bunları olduğu gibi toplarsan, ters maddedeki 1 puan onun toplamını aşağı çekiyor — yani memnun olduğu için daha az memnun görünüyor. Memnun olmayan katılımcıda ise tersi oluyor. Sonuçta iki grup birbirine yaklaşıyor ve ölçek ayırt etme gücünü kaybediyor.

Güvenirlik çöküyor. Ters madde diğerlerinin tersi yönde hareket ettiği için, maddelerin birlikte çalışıp çalışmadığını ölçen Cronbach alfa değeri düşüyor. Zaten alfası düşük çıkanların çoğunun sebebi bu.

En can sıkıcı tarafı şu: hiçbir hata mesajı almıyorsun. Program senden ne isterse onu topluyor, sonuç veriyor, analiz çalışıyor. Yanlış olduğunu ancak ya alfaya bakınca ya da beklediğin ilişkinin ters yönde çıkmasıyla fark ediyorsun — bazen de hiç fark etmiyorsun.

Nasıl çevrilir?

Kural tek cümle: en küçük seçenek ile en büyük seçeneği topla, kişinin verdiği puanı bundan çıkar.

Beşli bir ölçekte seçenekler 1 ile 5 arasındaysa toplam altı eder. Yani her ters maddede yeni puan, altı eksi verilen puan oluyor:

• 5 veren 1 olur
• 4 veren 2 olur
• 3 veren 3 olarak kalır
• 2 veren 4 olur
• 1 veren 5 olur

Aynı mantık her ölçek için işliyor, sadece o toplam değişiyor. Seçenekler 1-7 arasındaysa sekizden çıkarıyorsun. 1-4 arasındaysa beşten. Ölçek sıfırdan başlıyorsa dikkat — 0-3 arasında seçenek varsa toplam üç eder, üçten çıkarırsın. Buradaki en yaygın hata, sıfırdan başlayan bir ölçekte alışkanlıkla dörtten çıkarmak.

Yani yapılacak ilk iş formülü bulmak değil, ölçeğinin seçeneklerinin gerçekten hangi sayılarla kodlandığını doğrulamak. Anket formunda “1 = hiç katılmıyorum” mu yazıyor, “0 = hiç” mu?

Hangi maddelerin ters olduğunu nereden bilirsin?

Tek güvenilir kaynak var: ölçeğin Türkçe uyarlama makalesi. Uyarlamayı yapan araştırmacı hangi maddelerin ters puanlandığını yazar; puanlama yönergesi oradadır.

Madde metnine bakarak tahmin etmek cazip geliyor ama üç sebeple yanıltıcı:

• Bir madde olumsuz kelime içerdiği hâlde ters puanlanmıyor olabilir — ölçülen özellik zaten olumsuz bir şeyse (kaygı, tükenmişlik gibi) yön tersine döner.
• Bazı ölçeklerde ters maddeler alt boyuta göre değişir; bir boyutta ters olan madde başka bir mantıkla puanlanıyor olabilir.
• Türkçe uyarlamada madde sırası özgün ölçekten farklı olabilir. İngilizce kaynaktaki “3, 5, 9 numaralı maddeler ters” bilgisi Türkçe forma birebir oturmayabilir.

İnternette dolaşan hazır tablolara ve forum cevaplarına güvenme. Makaleye ulaşmanın en kolay yolu, zaten yazman gereken izin mailinde puanlama yönergesini de istemek — uyarlamayı yapan kişi genelde gönderir.

Çevirdiğini nasıl kontrol edersin?

Çevirme işlemini yaptıktan sonra güvenirlik analizini çalıştır ve madde-toplam korelasyonu sütununa bak. Bu sütun her madde için, o maddenin ölçeğin geri kalanıyla ne kadar uyumlu hareket ettiğini gösteriyor.

Okuması basit:

• Artı değer: madde diğerleriyle aynı yönde çalışıyor. Beklenen durum.
• Eksi değer: madde tersine çalışıyor. Ters bir maddeyi ya hiç çevirmemişsin ya da iki kez çevirmişsin.

Eksi değer gördüğünde yapılacak şey o maddeyi atmak değil, çevirme adımına geri dönmek. Madde atmanın neden en kötü çözüm olduğunu alfa sayfasında ayrıca anlattık.

En sık yapılan çevirme hataları

1. İki kez çevirmek

Bir kez elle, bir kez de hazır bir komutla çevirmek. İki çevirme birbirini götürüyor ve puan başladığı yere dönüyor — hiç çevirmemişsin gibi. Belirtisi yine eksi madde-toplam korelasyonu. Çevirmeyi tek bir yerde, tek seferde yap ve nerede yaptığını not et.

2. Çevirmeden önce toplam puanı hesaplamak

Önce toplam puanı oluşturup sonra ters maddeleri düzeltirsen, toplam puan eski hâliyle kalıyor. Sıra önemli: önce çevir, sonra topla. Toplamı yeniden hesaplamayı unutursan bütün analizin eski, yanlış toplam üzerinden yürür.

3. Anket formunda maddeyi zaten ters yazmış olmak

Bazen öğrenci formu hazırlarken maddeyi kendi kafasına göre düz hâle çeviriyor (“hayatımda değiştirmek istediğim çok şey var” yerine “hayatımı değiştirmek istemiyorum” yazmak gibi). Sonra veri girişinde bir de puanı çeviriyor — iki kez çevirmiş oluyor.

Bunun daha büyük bir sorunu var: ölçeğin maddesini değiştirmek ölçeği bozar. Formu uyarlama makalesindeki hâliyle uygulaman gerekiyor, kelimelerine dokunmadan. Sen daha anlaşılır sandığın değişiklik, ölçeğin geçerliğini kaybettiriyor.

4. Boş bırakılmış maddeyi sıfır saymak

Katılımcı bir maddeyi boş bıraktıysa o hücre eksik veriolarak işaretlenmeli. Sıfır olarak kodlanırsa, çevirme formülü o sıfırı gerçek bir cevap gibi işleyip en yüksek puana dönüştürüyor — yani cevap vermemiş biri, en uç cevabı vermiş gibi görünüyor. Bu, bu sayfadaki hataların en sessiz ve en zararlısı.

5. Alt boyutları unutmak

Ölçeğin alt boyutları varsa, çevirme işini yaptıktan sonra her alt boyutun puanını da yeniden hesaplaman gerekiyor. Yalnızca toplam puanı güncelleyip boyut puanlarını eski bırakmak sık görülüyor.

Bunu ne zaman fark edersin?

Üç belirti var, üçü de dolaylı:

1. Cronbach alfa beklenmedik şekilde düşük. En sık haber verme biçimi.
2. Bir maddenin madde-toplam korelasyonu eksi. En kesin işaret.
3. Beklediğin ilişkinin yönü ters çıktı. Kuram negatif ilişki söylüyor, sende pozitif çıkıyor. Bu noktada çoğu öğrenci hipotezini sorgulamaya başlıyor; önce çevirme adımını kontrol et. Bulgunun tamamını yanlış yorumlamaktansa on dakikalık kontrol iyidir.

Jüri ne sorar?

“Ters maddeleri çevirdin mi?”

Doğrudan sorulur. Hangi maddelerin ters olduğunu ve bu bilgiyi uyarlama makalesinden aldığını söyleyebilmelisin.

“Puanlama yönergesini nereden aldın?”

Beklenen cevap uyarlama makalesi. “İnternetten buldum” ya da “bir tezden aldım” savunulabilir bir cevap değil.

“Eksik verileri nasıl ele aldın?”

Ters madde çevirme bu soruya bağlanıyor. Boş bırakılan maddeleri ne yaptığını — çıkardın mı, ortalamayla mı doldurdun — ve bunu çevirmeden önce mi sonra mı yaptığını anlatabilmen gerekiyor.

İlgili sayfalar

• Cronbach alfam düşük çıktı — çevirmeyi atlamanın en sık görülen sonucu.
• Ölçek izni — puanlama yönergesini isteyeceğin yer aynı mail.
• Ölçek rehberleri — kullandığın ölçeğin kendi sayfası varsa oradaki uyarılara da bak.