Çocukluk Çağı Travmaları Ölçeği (ÇÇTÖ)

Bu ölçek neyi ölçüyor?

Kişinin çocukken yaşadığı olumsuz deneyimleri ölçüyor. Ama önemli bir ayrıntı var: geriye dönük olarak, yetişkinin bugün hatırladığı kadarıyla. Yani çocukluğun kendisini değil, bugün anlatılan çocukluğu ölçüyor. Bu ayrım tezin tartışma bölümünde karşına çıkacak — şimdiden aklında dursun.

Son iki yılda Türkiye’de en çok kullanılan psikoloji ölçeği bu: 164 tez (144 yüksek lisans, 20 doktora). Yani arkanda geniş bir literatür var, tartışma bölümünde kıyaslayacak çalışma bulmakta zorlanmayacaksın.

Bu ölçek neredeyse hiç tek başına kullanılmıyor

Sayı çarpıcı: bu ölçeği kullanan 164 tezin 88’i aracı değişken modeli kurmuş. Yarısından fazlası. Bu, ölçeğin doğasından geliyor — çocukluk travması genelde sonuç değil başlangıç değişkeni oluyor.

Kurulan şekil hemen hemen hep aynı:

Yani “çocukluk travması bugünkü şu sorunla ilişkili” demekle yetinilmiyor; arada ne olduğu soruluyor. En sık aradaki değişken olarak duygu düzenleme güçlüğü seçiliyor — Duygu Düzenleme Güçlüğü Ölçeği bu ölçekle birlikte 18 tezde kullanılmış, en sık eşlik eden ölçek o.

Bunun sana pratik faydası: tek bir ölçekle tez olmuyor. Bu ölçeği seçtiysen yanına en az iki ölçek daha koyacaksın — biri aradaki değişken, biri sonuç için.

Kaç kişiye uygulamalıyım?

Örneklemini özetinde yazan 118 tezin ortancası 381 kişi. Bu, ölçeklerin genel ortalamasının üstünde — sebebi ölçeğin kendisi değil, bu ölçekle kurulan tasarım: aracı değişken modeli birden fazla ilişkiyi aynı anda test ettiği için daha çok kişi istiyor.

Kaç kişi gerektiğini baştan anlattık — sayıyı ölçek değil araştırma tasarımın belirliyor.

İzin ve etik kurul — bu ölçekte fazladan bir adım var

Her ölçekte olduğu gibi burada da iki şey gerekiyor: ölçeği Türkçeye uyarlayan akademisyenden kullanım izni ve veri toplamadan önce alınmış etik kurul onayı.

Ama bu ölçeğin bir farkı var: insanlara çocukluklarındaki kötü deneyimleri soruyorsun. Katılımcı bunu doldururken rahatsız olabilir. Etik kurul da tam olarak bunu soruyor: katılımcı etkilenirse ne yapacaksın?

Başvuruna bunun cevabını yazman gerekiyor. Genelde beklenen şey, formun sonunda başvurabileceği bir yer bırakman: üniversitenin psikolojik danışma merkezi, bir kriz hattı ya da araştırmacının iletişim bilgisi. Bunu baştan yazarsan başvurun çoğu zaman tek seferde geçiyor; yazmazsan geri dönüyor.

• Hazır izin maili şablonu
• Etik kurul rehberi

Sık yapılan hata

Geriye dönük bir ölçekle nedensellik iddia etmek. “Çocukluk çağı travması depresyona yol açmaktadır” cümlesi, herkesin bir kez yazdığı ve danışmanın kırmızıyla çizdiği cümledir.

Sebebi şu: sen kimsenin çocukluğunu izlemedin. Bugün yaşayan insanlara hem çocukluklarını hem bugünkü durumlarını aynı anda sordun. Bu tasarımla iki şeyin birlikte gittiğini gösterebilirsin, birinin diğerini doğurduğunu değil.

Doğru kurulmuş cümle şuna benziyor: “çocukluk çağı travması bildirimi ile depresyon puanları arasında anlamlı bir ilişki bulunmuştur”. Aracı değişken modeli kurmuş olman da bunu değiştirmiyor — model nedensellik göstermiyor, sadece ilişkinin şeklini gösteriyor.

Jüri ne sorar?

“Hatırlama yanlılığını nasıl ele aldın?”

Bu ölçeğin bilinen sınırı: insanlar çocukluklarını bugünkü ruh hâllerine göre farklı hatırlıyor olabilir. Cevabın “bunu engelledim” olamaz, çünkü engellenemez. Beklenen cevap, bunu sınırlılıklar bölümünde açıkça yazmış olman. Jüri genelde sorunu çözmeni değil, farkında olduğunu görmek istiyor.

“Bu ölçek tanı koyuyor mu?”

Hayır. Bu ölçek kimseye “travma yaşamış” teşhisi koymuyor; bir puan veriyor. Tezinde “travma yaşamış grup” diye bir grup oluşturduysan, o grubu neye göre ayırdığını açıklaman gerekir — ve bunu kendi kafandan bir kesme noktasıyla yaptıysan jüri buraya girer.

“Katılımcı rahatsız olsaydı ne yapacaktın?”

Etik kurul başvurunda yazdığın planı anlatman yeterli. Yazmadıysan savunmada bunu duymak istemezsin — çünkü cevabı sonradan uydurulamıyor, başvuru belgesinde ya var ya yok.