İyi oluş ölçekleri

Önce şu ayrımı yapalım

“İyi oluş” başlığı altındaki ölçekler son iki yılda 261 tezde kullanılmış. Ama bunlar tek bir şeyin farklı ölçüm araçları değil — iki ayrı gelenekten geliyorlar ve farklı soruları cevaplıyorlar.

Ayrımı günlük dille kurmak mümkün:

1. İyi hissetmek. Kişi hayatından memnun mu, olumlu duyguları olumsuzlardan fazla mı? Buradaki soru “nasıl hissediyorsun”.
2. İyi işlemek. Kişinin hayatında amacı var mı, kendi kararlarını verebiliyor mu, gelişiyor mu? Buradaki soru “hayatın nasıl gidiyor”.

İkisi birbirinden bağımsız değil ama aynı şey de değil. Zor bir işi sürdüren, anlamlı bulduğu için yorulmayı göze alan biri iyi işliyor ama o hafta pek iyi hissetmiyor olabilir. Bu yüzden hangi ölçeği seçtiğin, bulgularının ne diyeceğini değiştiriyor.

İki büyük ölçek tam da bu iki geleneği temsil ediyor ve neredeyse başa baş: Psikolojik İyi Oluş Ölçeği (73 tez) ile Yaşam Doyumu Ölçeği (72 tez), aileyi kullanan tezlerin 56’ini tek başlarına kapsıyor.

Yaşam doyumu, iyi oluşun tamamı değil

En sık görülen kurgu şu: tezde tek bir iyi oluş ölçeği kullanılıyor, o da yaşam doyumu oluyor, sonra bulgular boyunca “iyi oluş” diye yazılıyor.

Yaşam doyumu, kişinin hayatını bütün olarak değerlendirmesini ölçüyor — bir muhasebe işlemi gibi, “genel olarak baktığımda memnun muyum”. Ama iyi hissetmenin bir de duygu tarafı var: gün içinde ne yaşadığın. Bu iki taraf her zaman aynı yöne gitmiyor.

Duygu tarafını ölçen araç Pozitif ve Negatif Duygu Ölçeği (18 tez). İkisini birlikte kullanan tezler de var — 6 tezde yan yana geçiyorlar: biri değerlendirmeyi, diğeri duyguyu veriyor. İkisini birlikte ölçemiyorsan sorun değil — o zaman bulgularını “yaşam doyumu” diye yaz, “iyi oluş” diye değil. Jüri bunu yakalıyor ve savunulacak tarafı yok.

Ailedeki ölçekler, sorduğu soruya göre

Kullanım sıklığına göre sıralı. Son grup, sık karıştırılan ama aynı şeyi ölçmeyen ölçekler.

İsim tuzağı

Anlam grubunda birbirine çok benzeyen iki ad var: Yaşamda Anlam Ölçeği (10 tez) ve Yaşamın Anlamı Ölçeği (9 tez). Türkçe tezlerde bu adlar birbirinin yerine kullanılıyor ve aramalarda karışıyor.

Bunun sana pratik sonucu: bir ölçeği adına bakarak tanıma. Kaynak gösterirken ve yöntem bölümünü yazarken künyeye bak — hangi makaleden alındığı, kimin uyarladığı, kaç maddeden oluştuğu. Aynı durum literatür taraması için de geçerli: iki adı da ayrı ayrı aramazsan bir kısmını göremezsin.

Peki hangisini seçmelisin?

1. Araştırma sorun hangi gelenekten? Sorunun “ne kadar iyi hissediyor” ise iyi hissetme grubuna, “ne kadar iyi işliyor” ise iyi işleyiş grubuna bak. Bu soruyu cevaplamadan liste karşılaştırmak işe yaramıyor.
2. Kiminle çalışıyorsun? Çocuk ya da ergenle çalışıyorsan yetişkin formunu onlara uygulama; yaş grubuna özel ölçekler bunun için var.
3. Anlam senin sorunun bir parçası mı? Değilse anlam grubuna girme. “Daha kapsamlı olsun” diye ölçek eklemek anket paketini uzatıyor, veri kalitesini düşürüyor ve analizini karmaşıklaştırıyor.
4. Senin alanında hangisi kullanılmış? Tartışma bölümünde bulgularını başka çalışmalarla karşılaştıracaksın. Alanın hangi ölçeği kullanıyorsa onu seçmek bu işi kolaylaştırır — bunu danışmanına sor.

Hiçbir gerekçen yoksa ve yetişkinle çalışıyorsan: iyi işleyiş tarafında Psikolojik İyi Oluş Ölçeği, iyi hissetme tarafında Yaşam Doyumu Ölçeği en çok kullanılanlar — yani karşılaştıracak en fazla çalışmayı bulacağın ölçekler.

Komşu kavramlar

Listenin sonundaki üç ölçek arama sonuçlarında iyi oluşla birlikte çıkıyor ama farklı şeyler ölçüyor. Yaşam kalitesi sağlık bağlamından geliyor ve bedensel işlevi de kapsıyor; hasta gruplarıyla çalışıyorsan anlamlı, genel örneklemde iyi oluşun yerine geçmiyor. Spiritüel iyi oluş manevi alana özel — araştırma sorun maneviyatla ilgili değilse bu ölçeği almak, cevaplayamayacağın bir bulgu üretiyor.

Genel kural: bir ölçeği “konuyla ilgili görünüyor” diye değil, tezinde onunla ne yapacağını bilerek al. Analize girmeyecek her ölçek, katılımcının doldurduğu boşa gitmiş bir sayfadır.

⛔ Bu ölçekler birbirinin yerine geçmez

Aynı aileden olsalar bile puanları birbiriyle kıyaslanamaz. Ölçeklerin madde sayısı ve puanlama aralığı farklı; senin ortalaman başka bir ölçekle çalışmış bir çalışmanın ortalamasıyla yan yana konulamaz.

Karşılaştırabileceğin şey ilişkilerin yönü ve gücü: “bizde de iyi oluş ile sosyal destek arasında pozitif ilişki bulundu” demek meşru. Ham ortalamaları yan yana koymak değil.

Seçtikten sonraki adımlar

• Ölçeği uyarlayan akademisyenden kullanım izni al — hazır mail şablonuyla. Aynı mailde puanlama yönergesini de iste.
• Etik kurul onayı al — veri toplamadan önce, sonradan alınamıyor.
• Kaç kişiye uygulayacağına karar ver — sayıyı ölçek değil araştırma tasarımın belirliyor.
• Ters maddeleri çevirmeyi atlama — bu ailedeki ölçeklerin çoğunda ters madde bulunabiliyor.