Veriyi topla

Ne zaman başlanır?

Etik kurul onayı eline geçtikten sonra. Onay yazısındaki tarih, veri toplamaya başlayabileceğin ilk gün. Bir gün öncesine ait cevap bile onaysız sayılıyor ve bu geri alınamıyor.

Anketin çevrimiçiyse yayına almadan önce link'i birkaç kişiye deneme amaçlı gönder, ama o denemeleri veriye katma — silinecek satır olarak baştan işaretle.

Çevrimiçi mi, yüz yüze mi?

Çoğu tez artık çevrimiçi topluyor. Hızlı, ucuz ve coğrafi sınır yok. Bedeli şu: kimin doldurduğunu tam kontrol edemiyorsun, dikkat dağınıklığı daha yüksek, bazı gruplara (yaşlılar, düşük internet erişimi) ulaşmak zor.

Yüz yüze toplama daha temiz veri veriyor — sen oradasın, sorular yanıtlanıyor, eksiksiz doldurtabiliyorsun. Ama yavaş, örneklem genelde tek bir kuruma ya da şehre sıkışıyor ve araştırmacı etkisi devreye giriyor.

Karar örnekleme bağlı: klinik bir grupla çalışıyorsan yüz yüze neredeyse zorunlu; genel yetişkin örnekleminde çevrimiçi kabul görüyor. Hangisini seçersen seç, tezin yöntem bölümünde neden onu seçtiğini bir cümleyle yazacaksın.

Çevrimiçi anketi kurarken

• Bilgilendirilmiş onam formun ilk ekranı. Katılımcı onaylamadan sorulara geçemesin.
• Zorunlu alan dengesi. Her soruyu zorunlu yapmak yanıt oranını düşürür ve etik açıdan tartışmalı — katılımcının geçme hakkı var. Kritik birkaç soruyu zorunlu tut, gerisini serbest bırak.
• Dikkat kontrolü maddesi. Ölçeklerin arasına «Bu soruya ‘kesinlikle katılıyorum’ işaretleyin» gibi bir-iki madde koy. Geçemeyeni temizlikte çıkaracaksın.
• Tek katılım. Platformun «aynı kişi bir kez doldursun» ayarını aç (çerez ya da bağlantı sınırı).
• Süreyi ölç. Çoğu araç dolum süresini kaydediyor. Anormal hızlı dolduranları sonradan ayıklamak için lazım olacak.
• Mobilde dene. Katılımcıların çoğu telefondan girecek; uzun matris sorular mobilde bozuluyor.

Yüz yüze toplarken

• Her katılımcıya aynı sözlü yönergeyi ver. Yazılı bir metinden oku ki uygulamalar arasında fark olmasın.
• Formu teslim almadan önce gözden geçir — atlanmış sayfa, boş kalmış ölçek varsa orada tamamlatabilirsin.
• Ölçeklerin sırasını mümkünse değiştirerek uygula(bir grupta A önce, diğerinde B önce) — sıra etkisini dağıtır.
• Nerede, ne zaman, hangi grupla topladığını not defterine yaz. Yöntem bölümünde bu bilgiyi isteyecekler.

Kaç kişiden toplamalı?

Gereken sayıyı güç analizi belirliyor ve bu sayı etik kurul başvurunda zaten yazılı. Ama toplarken o sayıyı değil, üzerini hedefle.

Temizlikte veri kaybediyorsun: dikkat kontrolünü geçemeyenler, yarım bırakanlar, aynı seçeneği baştan sona işaretleyenler çıkıyor. Çevrimiçi toplamada bu kayıp %10–25 arasına çıkabiliyor. Hedefin 200'se 240–260 cevap toplamak güvenli.

Veri temizliği

Toplama bittikten sonra, analize girmeden önce. Sırayla:

Dışarıda bırakılacaklar

• Dikkat kontrolü maddesini yanlış işaretleyenler
• Anketi anormal hızlı dolduranlar — ör. 40 maddelik bir ölçeği iki dakikada bitiren
• Baştan sona tek sütun işaretleyenler (hepsine «3» demiş) — bu «düz çizgi» örüntüsü dikkatsiz yanıt işareti
• Ölçeklerin büyük kısmını boş bırakanlar

Eksik veri

Birkaç maddesi boş kalmış formlar tamamen silinmek zorunda değil. Ne kadar eksiğin kabul edilebilir olduğu ve boşlukların nasıl doldurulacağı (o katılımcıyı çıkarmak, o analizden çıkarmak, ya da değer atamak) analiz kararı — danışmanınla ya da bizimle konuşulacak bir konu. Önemli olan: ne yaptığını tezde yazacaksın, o yüzden bir kural belirle ve herkese aynısını uygula.

Ters maddeler

Toplam puan almadan önce ters maddeleri çevir. Bu adım atlanırsa güvenirlik düşük çıkıyor ve bütün analiz kayıyor.

Analiz için dosyayı hazırlama

Veriyi analiz programına vermeden önce Excel'de düzenli bir hâle getir:

• Bir satır = bir katılımcı. Her satırın başına numara ver (K1, K2…) — kâğıt formla eşleştirmen gerekirse lazım.
• Bir sütun = bir madde. Ölçeğin toplam puanını Excel'de hesaplama; ham maddeleri gir, puanı analiz programında oluştur.
• Kodlama anahtarı yaz. Cinsiyet 1/2, eğitim 1–5 gibi kodların ne anlama geldiğini ayrı bir sayfada tut.
• Boş hücre boş kalsın — 0 yazma. 0 gerçek bir cevap gibi işlenir ve ortalamayı bozar.

Ham veri dosyasının bir kopyasını hiç dokunmadan sakla. Temizliği kopya üzerinde yap ki bir hata olursa başa dönebilesin.