Esneklik ölçekleri

Aynı kelime, iki ayrı kavram

“Esneklik” başlığı altındaki ölçekler son iki yılda 253 tezde kullanılmış. Ama bu ölçeklerin bir kısmı bambaşka bir şeyi ölçüyor — ve aradaki fark, ölçek adlarına bakarak anlaşılmıyor.

Psikolojik esneklik (116 tez): rahatsız edici bir duygu ya da düşünce varken bile, kişinin kendi değerlerinin yönünde hareket edebilmesi. Buradaki anahtar kelime kabul — duyguyla savaşmadan onunla birlikte yaşayabilmek. Kaçınma bunun tersi.

Bilişsel esneklik (92 tez): zihnin bir bakış açısından diğerine geçebilmesi, tıkandığında alternatif üretebilmesi, değişen koşula uyum sağlayabilmesi. Buradaki anahtar kelime alternatif.

İkisi de “katı olmamak” gibi görünüyor ama farklı kuramlardan geliyorlar, farklı ölçeklerle ölçülüyorlar ve farklı literatürleri var. Öğrencilerin en sık yaptığı hata, tarama yaparken “esneklik” diye arayıp iki literatürü tek bir tartışma bölümünde birbirine karıştırmak. Jüri de genelde tam buraya giriyor.

Ne yapmalı: hangi gelenekten geldiğine baştan karar ver ve giriş bölümünü o geleneğin diliyle yaz. Karışık kaynak kullanacaksan bunu bilinçli yap ve iki kavramı ayırdığını açıkça göster.

⚠ “Envanteri” ile “Ölçeği” aynı şey değil

Bilişsel esneklik tarafında iki ayrı araç var ve adları tek kelimeyle ayrılıyor: Bilişsel Esneklik Envanteri (44 tez) ve Bilişsel Esneklik Ölçeği (40 tez).

Bunlar farklı yazılışlar değil, farklı araçlar. Ölçek listemizi üretirken tür adı farkı taşıyanları bilerek ayrı tuttuk — birleştirmek iki farklı aracı tek kayıt gibi göstermek olurdu.

Dikkat çeken şey kullanım oranları: neredeyse başa baş. Yani literatürün yarısı birini, yarısı diğerini kullanıyor. Bunun sana üç sonucu var:

• Künyeye bak. Yöntem bölümünde hangi makaleden aldığını ve kimin uyarladığını yaz. Yalnızca “bilişsel esneklik ölçeği kullanılmıştır” demek yetmiyor.
• Puanları karşılaştırma. Tartışma bölümünde ortalamanı diğer aracı kullanmış bir çalışmanınkiyle yan yana koyamazsın.
• İzni doğru kişiden al. İki aracın uyarlayıcıları farklı; yanlış kişiye yazmak bu ailede sık görülüyor.

Aynı dikkat psikolojik esneklik tarafı için de geçerli: o gruptaki iki büyük ölçek de birbirine çok yakın adlarla anılıyor ve aynı özgün araca işaret ediyor olabilirler. Seçmeden önce künyeleri karşılaştır.

Ailedeki ölçekler, geldiği geleneğe göre

Kullanım sıklığına göre sıralı.

Bilinçli farkındalık nereye düşüyor?

Bilinçli Farkındalık Ölçeği (45 tez) bu ailenin en çok kullanılan üçüncü aracı ve sık sık esneklikle birlikte anılıyor. Kuramsal olarak şimdiki ana dikkat verebilmek, psikolojik esnekliğin bir bileşeni sayılıyor: ne hissettiğini fark etmeden onunla birlikte hareket etmek de zor.

Ama ayrı bir araçla ölçülüyor ve esnekliğin yerine geçmiyor. Araştırma sorun esneklikse, yalnızca farkındalık ölçüp bulguları esneklik diye yazamazsın. İkisini birlikte ölçmek meşru bir tercih — o zaman da ikisini ayrı ayrı raporla.

Peki hangisini seçmelisin?

1. Araştırma sorun hangi gelenekten? Kabul, kaçınma, değerler, “duyguyla birlikte yaşamak” diyorsan psikolojik esneklik tarafı. Dikkat kaydırma, alternatif üretme, değişime uyum diyorsan bilişsel esneklik tarafı. Bu soruyu cevaplamadan liste karşılaştırmak işe yaramıyor.
2. Ölçeğin künyesini görebiliyor musun? Bu ailede ad benzerliği yüksek; hangi aracı aldığını doğrulayamıyorsan henüz seçmemişsin demektir.
3. Senin alanında hangisi kullanılmış? Tartışma bölümünde bulgularını karşılaştıracaksın; alanın hangi aracı kullanıyorsa onu seçmek işi kolaylaştırır. Danışmanına sor.

Hiçbir gerekçen yoksa: psikolojik esneklik tarafında Psikolojik Esneklik Ölçeği, bilişsel esneklik tarafında Bilişsel Esneklik Envanteri en çok kullanılanlar — yani karşılaştıracak en fazla çalışmayı bulacağın araçlar.

⛔ Bu ölçekler birbirinin yerine geçmez

Aynı aileden olsalar bile puanları birbiriyle kıyaslanamaz. Madde sayıları ve puanlama aralıkları farklı. Üstelik burada ek bir tehlike var: iki grup farklı kavram ölçtüğü için, bir gruptaki bulguyu diğer grubun literatürüyle yorumlayamazsın.

Karşılaştırabileceğin şey ilişkilerin yönü ve gücü, ve yalnızca aynı kavramı ölçen çalışmalarla.

Seçtikten sonraki adımlar

• Ölçeği uyarlayan akademisyenden kullanım izni al — hazır mail şablonuyla. Bu ailede yanlış kişiye yazma riski en yüksek; önce künyeyi doğrula.
• Etik kurul onayı al — veri toplamadan önce, sonradan alınamıyor.
• Kaç kişiye uygulayacağına karar ver — sayıyı ölçek değil araştırma tasarımın belirliyor.
• Ters maddeleri çevirmeyi atlama
• Cronbach alfan düşük çıkarsa